مقالات - وزارت ترانسپورت و ھوانوردی ملکی

مقالات

 موقعیت افغانستان و جستجوی راه های بدیل ترانزیتی

نگارنده: انجنیر عبدالوکیل "صدیقی"       عقرب سال 1393

افغانستان کشور است که در قلب اسیا موقعیت دارد و با شش کشور از طریق خشکه سرحد دارد. مجاورت این کشور با سه کشور اسیای مرکزی در شمال و شمال غرب به اهمیت این کشور از رهگذر پل اتصالی بین این کشور ها با کشور های جنوب اسیا مانند پاکستان، بنگله دیش و هند از رهگذز شاهراه های مواصلاتی مورد توجه قرار داده است. اهمیت ستراتیژیک کشور مان اعم از رهگذر سیاسی و اقتصادی دراین خطهء از برآعظم اسیا همواره مورد توجه جهان گشایان در طول تاریخ که خواب ورود به آب های گرم در بحر هند را به سر داشتند،  قرار داشته است.

همجواری با کشور چین که در حال حاضر به دومین قدرت اقتصادی جهان مبدل گردیده در صورت احداث خط اهن که سروی ان انجام یافته و در نظر است تا از طریق خط السیر کشور تاجکستان از افغانستان عبور نماید و در جنوب غرب با کشور پاکستان و هند اتصال پیدا کند به اهمیت کشور مان از رهگذر انکشاف ترانزیت و ترانسپورت و معبر اقتصادی بین کشور های منطقه بیش از پیش مورد توجه قرار داده است. انکشاف راه های مواصلاتی با کشور ایران با استفاده از بندر اسلام قلعه و امتداد شاهراه مواصلاتی به استقامت چاه بهار از طریق دلارام زرنج نوید تازهء به انکشاف تجارت و ترانزیت را به سود انکشاف اقتصادی کشور های منطقه میدهد.

جالب توجه اینست که کشور های اسیای مرکزی بعد از فروپاشی اتحادشوری پیشین ودسترسی به خود مختاری و گزینش اقتصاد بازار در بسیاری از این کشور ها به نیازمندی انکشاف تجارت با کشور های جنوب اسیا را در دستور روز قرار داه است. داشتن ذخایر معتنابهی طبیعی در این کشور ها و اهنگ سریع رشد اقتصادی در کشور های جنوب اسیای مانند هند،  سریلانکاٰ و پاکستان و بنگله دیش عطش دسترسی به این ثروت های مادی را افزایش بخشیده است. جای شک و تردید نیست که دسترسی و استفاده از این ذخایر طبیعی و توصل ان به کشور های جنوب غرب و حوزه پاسیفیک تنها میتواند از راه افغانستان میسر گردد. موجودیت ذخایر کسپین که بزرگترین ذخایر نفت و گاز جهان را تشکیل میدهد نه تنها اینکه مورد توجه کشور های منطقه در اسیا قرار دارد، بل چشم  امید  کشور های دارای  اقتصاد بزرگ جهان مانند ایالات متحده امریکا و اروپا و جاپان و چین و هند را نیز به خویش دوخته است.

با وصف رخداد های تازه در اسیای مرکزی و تحولات در افغانستان و گسترده گی روابط اقتصادی و تجارتی با کشور های اسیای مرکزی و جنوب آسیا مشکلات در سر راه ترانزیت افغانستان با پاکستان در بسا موارد با چالش ها همراه میباشد که باعث کندی روند تجارت و انتقال اموال و اشیای وارداتی که از بندر کراچی مواصلت می نماید گردیده است.

افغانستان از سال 1965 میلادی موافقت نامه ترانزیتی را با کشور پاکستان به منظور استفاده از حق ترانزیت از بندر کراچی و توصل به آب های بین المللی امضا نموده است. به همینگونه موافقت نامه جدید تجارتی و ترانزیتی تحت عنوان(APTTA) در سال2010 میلادی با این کشور نیز به امضا رسیده که تعهدات جانبین دران به روشنی بازتاب یافته است. همه این موافقت نامه ها در چارچوب کنوانسیون سال 1965 و سال 1982 ملل متحد تسجیل گردیده و به کشور های محاط به خشکه حق میدهد تا از بنادر کشور های که همجوار بحر قرار دارند به منظور ترانزیت و تجارت با سایر کشور ها استفاده نمایند. رعایت این موافقت نامه از جانب پاکستان که انرا منحیث عضو ملل متحد امضا نموده یک مسئولیت اخلاقی تلقی گردیده وباید این کشور تمامی تسهیلات استفاده از بنادر آبی خویشرا به روی تجار افغانی که به منظور ترانزیت کالاهای خویش ازآن استفاده می نماید،  فراهم سازد.

به همینگونه در کنوانسیون آزمیر یکبار دیگر تاکید گردیده که کشور های محاط به خشکه میتوانند از  تسهیلات بنادر آبی کشور ها که به خطوط بین المللی آبی(International Water Way) منتهی میگردد استفاده نمایند.

 اما دربسا موارد این موافقت نامه از جانب این کشور به بهانه های گوناگون رعایت نگردیده و مشکلات عدیدهء را در سر راه تجارت و انتقال اموال،  بوجود آورده است. چنانکه افغانستان از بدو مرحله ایجاد پاکستان مشکلات عدیدهء را در راستای ایجاد موانع در زمینه ترانزیت از بنادر این کشور شاهد بوده است. هرگاه اختلاف روی مسایل ذات البینی بین این دو کشور ظهور نموده ، پاکستان بلادرنگ بنادر آبی و خشکه را بروی ترانزیت و انتقال اموال افغانستان،  بسته است.

 زماداران پاکستان افزار های گوناگون اعمال فشار روی انتقال اموال را که از کشورهای ثالث به کشور مان از مسیر این کشور وارد میگردد نیز بکار میبرد و ورود اموال تجارتی را تحت بهانه اینکه این اشیای دوباره به پاکستان صدور مجدد(Re Export) میگردد  بکار برده است و تجار افغانی در دفعات گوناگون زمانی متحمل خسارات هنگفت مالی گردیده اند. پاکستان در حقیقت کشور مانرا نسبت محاط به خشکه بودن علیرغم تمامی معاهدات بین المللی که رعایت ان یک مسئولیت اخلاقی است،  به گروگان گرفته است.

در حالیکه این کشور از راه های مواصلاتی کشور مان که به بنادر کشور های ازبکستان، تاجکستان، ترکمنستان و ایران منتهی میگردد بطور یکجانبه به سود انکشاف تجارت و دادوستد خویش استفاده همه جانبه می نماید. این امتیاز در حقیت امر جاده یک طرفه را و انمود میسازد و کشور مانرا که در شرایط کنونی نسبت میزان نازل فرا ورده های صنعتی و بویژه کالاهای مصرفی که قادر به تولید ان نیست همه این امتیازت را به طور یک جانبه به سود خویش بکار میبرد. امار مبادلات تجارتی بین افغانستان و پاکستان حاکی از آن است که بلانس تجارت نسبت ازدیاد در کالاهای وارداتی به سود انکشور است. و از این رهگذر پاکستان از صدور کالاهای خویش به کشور مان که یکی از بازار های عمده مصرفی به شمار میرود سود های کلان را به دست میاورد و این روند روبه افزایش کشور مانرا بیشتر به این کشور متکی میسازد.

چون مشکلات ترانزیتی با پاکستان سابقه دیرینه دارد و اکنون که توجه جامعه جهانی به افغانستان معطوف گردیده و تلاش ها در زمینه سرمایه گذاری در معادن طبیعی افغانستان به شدت جریان دارد و کمپنی های مربوط به چین وهند در زمینه استخراج و بهره برداری معادن مس و آهن که کار آن به زودی اغاز خواهد گردید،  موضوعات ترانزیت و تجارت بین کشور های حوزه اسیای مرکزی و جنوب غربی را در محراق توجه قرار میدهد. روی این ملحوظ کشور هند پروژه احداث راه اهن را  به طول مجموعی 900 کیلومترکه افغانستان را از طریق بندر چاه بهار از مسیر دلارام زرنج با هم ارتباط میدهد رویدست گرفته است. کاسه صبر کشور هند به پایان رسیده و با توجه به اهنگ سریع رشد اقتصادی این کشور که در حال حاضر به 9 فیصد میرسد نیازمندی به تامین مواد خام که منابع ان در افغانستان و اسیای مرکزی وجود دارد در محراق توجه این کشور بیش از پیش قرارداده است.

کشور چین نیز احداث پروژه خط آهن را که از مسیر تاجکستان میگذرد و به افغانستان منتهی میگردد رویدست گرفته است و با استفاده از این مسیراین کشور میخواهد تا فراورده های تولیدی مس را به بازار های کشور خویش،  انتقال دهد. در طول چند سال بعد از استقرار حکومت موقت و انتخابی در افغانستان پیشرفت های چشمگیر در ساحه خطوط مواصلاتی و اعمار و احداث شاهراه ها بوجود امده است و امروز کشور مان را به شش کشور اسیای مرکزی و غرب و جنوب غرب اسیای با استفاده از جاده های اسفالت و پخته،  اتصال نموده است.

موجودیت پل بالای دریای امو واقع بندر حیرتان که از ان نه تنها برای عبور ومرور وسایط اعم مسافربری و باربری استفاده میشود بل کلیه امکانات برای عبور خط اهن نیز اماده گردیده  و در تزئید حمل و نقل و ترانزیت اموال پیشرفت های چشمگیر را بوجود اورده است.  چنانکه پروژه احداث خط اهن از این مسیر برعلاوه اینکه بندر اقینه را به کشور ترکمنستان را وصل می نماید بل قرار است با استفاده از مسیر فاریاب و بادغیس به ولایت هرات منتهی گردد. تکمیل این پروژه به افغانستان موقع میدهد تا با تمامی بنادر کشور اعم در شمال با کشور های تاجکستان و ازبکستان و در شمال غرب با ترکمنستان و به همینگونه در غرب با ایران و چمن در پاکستان دسترسی حاصل نماید.

 به همینگونه احداث پل بالای دریای پنج و احداث پل بالای دریای امو در بندر شیرخان که کشور تاجکستان را با شمال کشور پیوند می دهد در ایجاد تسهیلات ترانزیت و داد ستد میتواند پیشرفت های جدی را در قبال داشته باشد. چنانکه همین اکنون بیشتر از 70 فیصد تدارکات قوای ایساف از این بندر انجام میپذیرد.

در روشنی توسعه روابط ترانزیتی و رسیده گی به نیازمندی تبادله کالاها ها طی سال 1393 موافقت نامه سه جانبه بین افغانستان، ترکمنستان و تاجکستان پیرامون احداث خط آهن که این سه کشور اسیایی را باهم پیوند میدهد،  نوید تازه ی در انکشاف شبکه ترانسپورت خط آهن شمرده میشود. افغانستان در دراز مدت میتواند از طریق مسیر ترانسپورتی کشور ترکمنستان و  قلمروی اذربایجان و گرجستان به بحیره سیاه وصل گردیده و به این ترتیب به کشور های اروپائی در نهایت اتصال میبابد و هزینه انتقال اموال که در شرایط کنونی از مسیر های جمهوری اسلامی ایران و پاکستان به اروپا تبادله میگردد، کاهش قابل ملاحظ ی را بوجود میاورد. به همینگونه اتصال کشور ما با  استفاده از خطوط اهن به کشور چین زمینه راه گشائی به حوزه اسیای پاسفیک را میتواند در آینده نوید بدهد.  به یقین میتوان گفت که به انجام رسیدن این پروژه زمینه سرمایه گذاری کشور های حوزه اسیا پاسفیک را که به ببر های اقتصادی مسمی هستند در استفاده از منابع طبیعی افغانستان را فراهم میسازد.

با توجه به مشکلات روزافزون ترانزیتی از جانب پاکستان و وابستگی در زمینه تورید مواد غذائی و واردات سمنت که قلم های عمده تجارتی را در شرایط کنونی با این کشور  تشکیل میدهد اخیرآ وزارت تجارت و وزات اقتصاد تلاش های را به راه انداخته اند تا کشور هند و بازرگانان و سرمایه دارن آنکشور را درزمینه سرمایه گذاری در افغانستان که در درازمدت کشور مانرا از وابستگی میرهاند، جلب نمایند.

با توجه با انکشافات در میزان رشد اقتصادی کشور های جنوب  اسیا و بویژه اعضای سازمان همکاری های منطقوئی سارک(South Asia Association for Regional Cooperation) که پاکستان و افغانستان عضویت این سازمان را دارند لازم است تا روی همکاری های متقابل مفید اقتصادی با شرایط مساویانه به همکاری های خویش در ساحه تجارت و ترانزیت ادامه دهند. انچه لازم به تذکر است زمامداران پاکستان اندیشه های عصر جنگ سرد را باید از سر خویش دور نموده و باید به واقعیت کنونی ریشه کن ساختن تروریزم و ایجاد ثبات در افغانستان که در مجموع ثبات در منطقه و در مقیاس جهان شمرده میشود یکجا با افغانستان و جامعه جهانی وارد تشریک مساعی صادقانه شده و از تمامی امکان های که میتواند به پیشرفت اقتصادی و اجتماعی دو کشور منجر گردد ، بهره گیرد. این کشور میتواند حسن نیت خویشرا در باز نگه داشتن راه های مواصلاتی و استفاده از بنادر ابی  و خشکه که افغانستان را با کشور های ثالث پیوند میدهد و در نهایت به سوده  دو کشور است،  به اثبات برساند.

در صورت ادامه بندش راه های مواصلاتی از جانب این کشور که اثرات زیانبار را به اقتصاد کشور مان وارد می نماید ایجاب می نماید تا دولت مداران و بویژه مسولین وزارت های که در ساحه طرح و تنظیم پالیسی های ترانسپورت و ترانزیت سروکار دارند باید طرح هایء  را روی ایجاد راه های بدیل ترانزیتی که افغانستان را از چالش های کنونی که همواره از جانب پاکستان وضع میگردد را باید رویدست بگیرند.

با توجه به دستاورد سفر اخیر رئیس کشور مان،  جمهوی مردم چین برعلاوه اعطای بلاعوض به ارزش 244 ملیون دالر امریکایی،  توافق نموده تا احداث شاهراه مواصلاتی جدید که آنکشور را از طریق واخان بدخشان به قلمرو کشور ما وصل مینماید یک گام بسیار مهم و ارزنده در توسعه تجارت ،  ترانزیت و در نهایت در ازدیاد سرمایه گذاری در معادن  طبیعی که یک ثروت نهفته به حساب میرود، شمرده میشود.

به یک موضوع نهایت مهم باید توجه داشت که حکومت افغانستان ضمن طرح و تسوید پلان های انکشاف اقتصادی و اجتماعی خویش به احداث و اصلاح شاهراه های مواصلای و احداث خط اهن توجه جدی معطوف بدارد. زیرا سرمایه دار به فرصت های موجود و بالقوه سرمایه گذاری بیشتر اهمیت میدهد. موجودیت انرژی برق, شاهراه های مواصلاتی و خط آهن که به بنادر کشور های همجوار و مارکیت وصل باشد در ترغیب و تشویق سرمایه گذاری تاثیر بسزای دارد. به هراندازه که زمان سرمایه گذازی به طول بیانجامد به همان اندازه از نافعیت و سود آوری هزینه سرمایه گذاری کاسته میشود. زیرا سرمایه دار به سرعت بازگشت  و بهره دهی سرمایه گزاری خویش اهمیت داده و از سرمایه گزاری هر واحد پولی خویش به سود افزایش بهره و انباشت سرمایه مراقبت مینماید. برای جلب سرمایه گزاری در معادن که منبع بالقوه برای توسعه و رشد اقتصادی کشور پنداشته شده،  اولتر از همه  هزینه را برای اصلاح و احداث شاهراه های مواصلاتی کشور اختصاص داد و توجه جدی به توسعه سکتور ترانسپورت منحیث شاهرگ اقتصاد را باید معطوف ساخت.

از جانب دیگر ایجاب مینمیاد تا یک تجدید نظر بر ساختار سکتور ترانسپورت صورت گرفته تا هماهنگی بین کلیه اجزای ترانسپورت اعم از ترانسپورت جاده، هوایی، خط اهن و بندر ابی که متضمن یک ترانسپورت معیاری باشد تامین گردد. در این میان پیوستن وزارت فواید عامه در تحت چتر سکتور ترانسپورت در پیشرفت و هماهنگی تطبیق موثر توسعه و رشد فعالیت های ترانسپورتی کمک مینماید.

بازنگری روی سیستم کمیشن ترانسپورت جاده به گونه که از وضعیت کنونی جمع آوری پول فزیکی  صرفنظر شده و حساب مخصوص برای ساختمان و مراقبت جاده ها و کلیه اجزای ترانسپورت  بوجود آید.

میتوان از تجربه کشور کوریای جنوبی که امروز از رهگذر زیربناها و خدمات ترانسپورتی مقام ششم جهان را از ان خویش ساخته است استفاده نمود. این کشور یک حساب مخصوص تحت عنوان (Special Account for Transport Sector) ایجاد نموده است. این حساب مخصوص حاوی دو نوع منبع جمع اوری پول وضع دوفیصد بالای مواد سوخت (تیل) و نصب دروازه های حق العبور (Toll Gate)  را در بر میگیرد. زیرا جمع اوری فزیکی پول بر علاوه اینکه زمینه فساد گسترده ی را باعث میگردد بل دست اندرکاران سکتور ترانسپورت را از وظایف اصلی شان که رهبری و تنظیم تزانسپورت معیاری که با ستندرد های بین المللی مطابقت داشته باشد،  منحرف ساخته است.

اگر به وضعیت موجود شاهراه های مواصلاتی و ترانزیتی خویش بطور نقادانه نظر بیافگنیم امروز ما از کشور های همجوار خویش به مراتب فاصله داریم. در حالیکه افغانستان در چارراه تقاطع  و همجواری کشور های شمال، غرب، شمالشرق و جنوب و جنوب غرب اسیا قرار داریم و میتوان از این موقعیت طلایی به سود انکشاف و توسعه اقتصادی خویش استفاده نمایم

همکاری در راستای انکشاف ترانزیت و اصلاح و بازسازی و احداث زیرساخت های ترانسپورتی که افغانستان را میتواند در دراز مدت به شاهراه های مواصلاتی بین المللی ارتباط دهد میتواند در کنفرانس قریب الوقوع لندن که قرار است در آینده نزدیک در سال روان در بریتانیا در قبال ادامه همکاری های اقتصادی  برای کشور مان دایر گردد،  منحیث یکی از اولویت ها طرح و توجه دونر ها در تمویل ان مبذول نمایند.


پالیسی ترانسپورت جاده در کوریا، تجارب و اندوخته ها و چگونگی انطباق آن در شرایط افغانستان

برای متباقی اسناد بالای PDFکلیک کنید.